به گزارش خبرگزاری حوزه از اصفهان، کتاب «پروتکل دوازده جلسه‌ای درمان افکار خودکشی نوجوان مبتنی بر درمان پذیرش و تعهد (ACT)؛ راهنمای درمانگران» به تازگی راهی بازار نشر شده است.
در همین رابطه با سید جعفر هاتف الحسینی، از مؤلفان حوزوی این مجموعه طلبه درس خارج و دانش‌پژوه سطح سه مشاوره اسلامی به گفت وگو نشستیم.
حوزه/ کتاب پروتکل دوازده جلسه‌ای درمان افکار خودکشی نوجوان با چه هدفی تدوین شده است؟
سید جعفر هاتف الحسینی، نویسنده این کتاب، با اشاره به اهمیت مداخله تخصصی در زمینه افکار خودکشی نوجوانان گفت: افکار خودکشی در دوران نوجوانی از مسائل حساس حوزه سلامت روان است و مواجهه با آن به شناخت دقیق شرایط نوجوان، ارزیابی تخصصی و استفاده از روش‌های علمی و ساختارمند نیاز دارد. هدف ما از تدوین این کتاب، فراهم کردن راهنمایی کاربردی برای درمانگرانی است که در این حوزه فعالیت می‌کنند و به دنبال الگویی منسجم برای سازمان‌دهی جلسات درمان هستند.
حوزه/ نگاه منظومه معرفتی و اخلاقی اسلام به پدیده خودکشی و رسالت نجات انسان‌ها چیست؟
هاتف الحسینی با تبیین مبانی دینی در مواجهه با این آسیب اظهار کرد: در منطق قرآن کریم، حفظ و نجات حیات یک انسان هم‌سنگ با زنده نگاه داشتن تمامی جامعه بشری شمرده شده است؛ آن‌جا که می‌فرماید «مَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا». مفهوم «احیاء» در معارف اسلامی دامنه‌ای گسترده دارد و صرفاً به نجات جسم محدود نمی‌شود، بلکه احیای روانی، رهانیدن فرد از ورطه بن‌بست فکری و تسکین دردهای جان‌کاه درونی نیز مصداق بارز احیای نفس و امری واجب است. از منظر اسلامی، جان انسان امانت الهی است و اگرچه شریعت اقدام به سلب حیات را به سبب صیانت از این امانت نفی فرموده، اما برخورد دین و جامعه با انسانی که در بحران روحی قرار گرفته، بر مدار «ترحم انسانی»، هم‌دلی و شفقت نبوی بنا شده است. نوجوانی که به سمت افکار خودکشی سوق پیدا می‌کند، در وضعیت استیصال شدید و درد روانی عمیق است؛ بنابراین وظیفه اخلاقی و دینی ما قضاوت و سرزنش نیست، بلکه پناه دادن، درک رنج، دستگیری و گره‌گشایی با بهره‌گیری از شیوه‌های تخصصی و کارآمد است.
حوزه/ چرا از درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) در این کتاب استفاده شده است؟
هاتف الحسینی در توضیح رویکرد درمانی کتاب اظهار کرد: درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یا ACT، رویکردی است که بر افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی تأکید دارد. در این رویکرد، هدف صرفاً حذف افکار ناخوشایند یا سرکوب هیجان‌های دشوار نیست؛ بلکه به مراجع کمک می‌شود تا رابطه متفاوتی با افکار و احساسات خود برقرار کند و بتواند در حضور تجربه‌های دردناک نیز رفتارهای متناسب با ارزش‌های زندگی خود را دنبال کند. این پیوند میان پذیرش رنج‌های زیسته و بازیافتن ارزش‌ها و معنای زندگی، با نگاه توحیدی به هدفمندی حیات نیز هم‌پوشانی دارد. این اصول می‌توانند در طراحی مداخلات روان‌شناختی برای نوجوانان اهمیت داشته باشند؛ البته کاربرد آن‌ها باید متناسب با وضعیت هر نوجوان و در چارچوب ارزیابی و مدیریت خطر خودکشی صورت گیرد.
حوزه/ مهم‌ترین ویژگی‌های این پروتکل درمانی چیست؟
این نویسنده با اشاره به ساختار کتاب بیان کرد: یکی از ویژگی‌های اصلی این اثر، تنظیم محتوای درمان در قالب دوازده جلسه است. تلاش کرده‌ایم مطالب به‌گونه‌ای سازمان‌دهی شوند که درمانگر بتواند با مسیر مشخص‌تری فرایند مداخله را دنبال کند. توضیح گام‌به‌گام جلسات و تمرکز بر کاربرد تکنیک‌های ACT در مواجهه با افکار و هیجان‌های دشوار، از ویژگی‌های این راهنماست. هدف آن است که فاصله میان آشنایی نظری با یک رویکرد درمانی و استفاده عملی از آن در اتاق درمان کمتر شود.
حوزه/ این کتاب چه کمکی به درمانگران می‌کند؟
هاتف الحسینی در پاسخ به این پرسش گفت: درمانگران برای کار با نوجوانان به منابعی نیاز دارند که علاوه بر توضیح مبانی نظری، در سازمان‌دهی فرایند درمان نیز به آن‌ها کمک کنند. یک پروتکل جلسه‌محور می‌تواند چارچوبی برای برنامه‌ریزی، پیگیری اهداف درمانی و انتخاب تمرین‌های متناسب با هر مرحله فراهم کند. این کتاب با چنین رویکردی تدوین شده است تا برای روان‌شناسان، مشاوران و متخصصان سلامت روان نوجوانان قابل استفاده باشد. البته هیچ پروتکلی نباید بدون توجه به تفاوت‌های فردی، شرایط خانوادگی و سطح خطر هر نوجوان، به‌صورت یکسان برای همه اجرا شود.
حوزه/ در درمان افکار خودکشی نوجوانان چه نکته‌ای اهمیت ویژه دارد؟
این پژوهشگر با تأکید بر حساسیت موضوع اظهار کرد: در مواجهه با افکار خودکشی، نمی‌توان صرفاً به اجرای تمرین‌های روان‌شناختی اکتفا کرد. ارزیابی مستمر خطر، توجه به سابقه رفتارهای خودکشی و خودآسیب‌رسانی، برنامه‌ریزی ایمنی، شناسایی منابع حمایتی و مشارکت مناسب خانواده، متناسب با شرایط نوجوان، از ملاحظات مهم مداخله هستند. اصل مسئولیت مؤمنانه ایجاب می‌کند که درمانگر تمام ابعاد محافظت از جان مراجع را در اولویت قرار دهد. راهنمای درمانی زمانی می‌تواند به شکل مسئولانه مورد استفاده قرار گیرد که در کنار قضاوت بالینی و اقدامات ضروری برای حفظ ایمنی نوجوان قرار داشته باشد.
حوزه/ مخاطبان اصلی کتاب چه کسانی هستند؟
هاتف الحسینی در این باره گفت: مخاطبان اصلی این کتاب، روان‌شناسان، مشاوران، روان‌درمانگران و متخصصان حوزه سلامت روان نوجوانان هستند. همچنین دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی و مشاوره می‌توانند از مطالب آن برای آشنایی بیشتر با کاربرد درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد در این حوزه بهره ببرند. این اثر با هدف ارائه یک راهنمای تخصصی تدوین شده و استفاده بالینی از آن مستلزم برخورداری از صلاحیت حرفه‌ای و توجه به اصول ایمنی و اخلاق درمان است.
هاتف الحسینی در پایان خاطرنشان کرد: صیانت از حیات نوجوانان و کاهش رنج‌های روانی آنان وظیفه‌ای همگانی، انسانی و دینی است. پرداختن علمی و مسئولانه به افکار خودکشی نوجوانان، مستلزم پیوند دانش تخصصی با مداخلات کاربردی و توجه هم‌زمان به ایمنی، شرایط فردی، ظرفیت‌های حمایتی نوجوان و نگاه سرشار از ترحم و شفقت است. امیدواریم این اثر بتواند در مسیر ارتقای دانش حرفه‌ای درمانگران و گسترش استفاده آگاهانه از مداخلات ساختارمند، گامی مؤثر در جهت نجات جان انسان‌ها بردارد.
نظر شما